Tirat de : Ligam-DiGaM No 2, Gèr de 1994, p. 2.

La refòrma occitana aplicada au gascon
capvath los purmèrs tèxtes oficiaus de l'I.E.O. :
un estatut a despart tau
"lengatge estranh"
per Jan Lafita

Lo 30 de Decémer de 1949 que marca ua estapa màger en la marcha longa de la lenga d'Òc de cap au son ensenhament per las escòlas de l'Estat : l'Amassada nacionau qu'a adoptat lo projècte de lei deu Sénher Deixonne; shens esperar l'acòrd deu Conselh de la Republica, segonda cramba deu Parlament, l'Institut d'estudis occitans (I.E.O.) qu'avia l'aplicacion de la lei a viéner en preparar l'expausat de la reforma lingüistica qui preconisa, en seguida deus tribalhs de Loís Alibèrt, e singulièrament de la soa  Gramatica occitana segón los parlars lengadocians   (1935). Efectivament, de cap a fin 1950, que publica purmèr en las soas Annales (Tome II, fasc. 2 - 1950, p. 148 à 159), puish en tirat a despart, La Réforme linguistique occitane et l'enseignement de la langue d'Oc (en brac, La Réforme). Aqueth quadèrn de 12 pajas que tracta en duas parts de çò qui aperarem adara la normalisacion grafica e la normalisacion lingüistica de la langue d'Oc, envisatjada capvath tots los sons dialèctes.

Totun, mensh d'un an arrond, l'I.E.O. que publica Phonétique et graphie du Provençal - Essai d'adaptation de la réforme linguistique occitane aux parlers de Provence (en brac, la Phonétique) e lo quite Conselh d'estudis de l'I.E.O., en sesilha a Marselha, qu'adòpta un aute tèxte, L'Application de la Réforme linguistique occitane au Gascon, qui serà publicat en 1952 (en brac, L'Application). Com ac vederam de tira, arren en La Réforme non deishava prevéder aquestes tèxtes e n'ei pas shens interès de cercar a saber lo perqué d'aqueth sistèma normatiu de dus solèrs, senon de dus bastiments.

Lo legidor que trobarà en Ièra part d'aqueste quadèrn (p. 2 e seg.) :

• ua sinòpsi deus dus tèxtes a qui'nse referiram mei que mei, La Réforme a esquèrra, L'Application a dreta (p. 3 a 18) ;
• un extrèit de la Phonétique ont càben los passatges mei significants tau noste subjècte (p.23 a 26).

Las referéncias que seran dadas atau : (p. 7,21 [13,10]), qui's lei  paja 7, rega 21 de l'edicion originau, paja 13, rega 10 d'aqueste quadèrn  . Los nos de regas seguits de 'D' que son comptats sus la colona de dreta.

Que vam donc véder purmèr (§1) quin La Réforme se presentava com un tèxte sufisent tà l'ensemble deus dialèctes d'òc en tot sajar d'imaginar (§2) perqué provençaus e gascons non se n'acontentèn pas e sustot perqué los gascons obtienon un tèxte pròpi, tau com l'aquitan Verus de la pèira de Hasparren « pro novempopulis obtinuit sejungere Gallos » puish (§3) qu'estudiaram aqueste, en comparèr dab lo purmèr e quauques còps dab lo provençau, tà véder quin se presenta la lei gascona en fàcia de la lei occitana.

1 La Réforme... tèxte panoccitan mes, lhèu, tròp unitari.

En un ahar qui pertòca autant la lenga, la causida deus mots non pòd estar shens significacion. Òr tanlèu lo títou, La Réforme que's defineish l'objècte en utilisar au còp los mots occitane e langue d'Òc dab dus sens desparièrs : la lenga qu'ei presa au sens tradicionau d'ensemble deus parlars deu Mieidia, quand occitane e qualifica La Réforme com pròpia deu movement occitanista representat per l'I.E.O. Que desvolopa aqueste tèma en los sheis alineàs qui'n constituéishen lo preambule e que'u torna préner a la debuta de la conclusion quand ditz exprèssament que las ideas de l'I.E.O. «s'adressent à tous les parlers du Midi de la France» (p. 10,27 [16,25]).

Mei enlà, langue d'Òc qu'ei encuèra utilisat cinc còps, plus pays d'Òc e parlers d'Òc sengles còps. Occitan, com sinonime de lenga d'Òc n'ei pas utilisat que tres còps (p. 2,18, 3,34 e 10,1 [4,29, 6,4 e 15,44]); que'u trobam encuèra en duas expressions, ancien occitan (p. 7,26 [13,15]) e groupe romano-occitan (p. 10,19 [16,16]).

Aquesta lenga qu'ei partatjada en parlers, tèrmi lo mei emplegat (34 ocurréncias), bissè pr'amor que neutrau; mes enter lo parler de basi e la lenga, que i a los dialectes, nivèu intermediari (cf. p. 7,18, e 10,20 tà çò qui ei deu catalan [13,4 e 16,17]) e mei sous-dialectes (p. 1,11 e 21 [3,20 e 39]) qui, lhèu, e grópan daubuns parlers au sen d'un dialècte.<

Tà çò qui ei de la grafia, La Réforme qu'a donc en mira l'ensemble des parlers occitans (p. 2,18 [4,29]), la purmèra part de l'òbra consistint en «l'adoption du système de graphie de l'Institut par tous les dialectes méridionaux» (p. 7,8 [12,26]). La segonda part que serà d'obtiéner »le minimum d'unité indispensable« de la »langue littéraire« (p. 7, 11 a 14 [12, 32 a 37]) o »langue écrite« (p. 7,21 [13,10]), en tot garantir que »les dialectes et même les simples parlers doivent subsister avec leurs caractères essentiels.« (p. 7,17 [13,4]), eths qui son la hont ont se pòd putzar lo vocabulari natre (p. 8, 24 e 40 [14,24 e 15,6]); com lo catalan, l'occitan que deu  pallier à (sic) l'émiettement dialectal  (p. 10,22 [16,20]).

Donc, tà la normalisacion, sia grafica, sia lingüistica, La Réforme que s'adreça  à tous les parlers du Midi  (p. 10,27 [16,25]) shens que nada adaptacion e sia jutjada necessària e donc prevista en aqueste tèxte fondator; mes qu'èra bahida voler anar tròp viste o tròp luenh.

Las reticéncias deu mond de Provença qu'èran, solide, plan sentidas, com ac amuisha la plaça dada au provençau tau com ho arrevitat per Frederic Mistral e lo Felibrige mistralenc : La Réforme que vòu convéncer los provençaus de la legitimitat de l'enterpresa occitana, fidèu a l'esperit de Mistral en tot estar mei scientifica (p. 2,8 [4,18]) e mei rigorosa (p. 10,25 [16,23]) en las realisacions que non pas lo Felibrige. Mes après aver arcastat (en mena de desencusa) aus purmèrs felibres de non pas véder »grand'chose en dehors de la Provence« (p. 1,17 [3,31]), que sembla n'aver vista la lenga d'Òc que de Lengadòc ençà, e dat a pensar au legidor que i avè quasi identitat enter occitan e lengadocian.

Vertat qu'ei que los autes dialèctes ne son pas completament absents : los màgers, la lor region o la lor gent que son citats mantuns còps : Provença mei que mei (12 còps), Lemosin (4 còps), Gasconha (3 còps), Auvèrnha (2 còps), Delfinat, Velai e Vivarés (sengles còps). Mes la plaça concreta hèita aus lors parlars qu'ei hòrt redusida :

• en la purmèra part tota (normalisacion grafica), los 348 mots dats en exemple que son au diccionari lengadocian d'Alibèrt, sonque vacha e chaire (mes que son formas gavaudanesas, donc restacaderas au lengadocian) e Bordèus, gratificat d'un s finau a la catalana !
  
• en la dusau part (normalisacion lingüistica) que'n deveré estar autement, puishque s'ageish de putzar la lenga literària en la lenga d'Òc sancèra; totun, lo lengadocian qu'a la part du leon : en a), sus 15 variantas foneticas admetudas, 4 sonque ne figúran pas au diccionari d'Alibèrt : charjar (lim., delf.), nadau e redona (prov., gasc.), e coma (gasc.); en b), medisha proporcion;
• que mei, lo a) qu'escarta fèit en fàcia de fait e fach, çò qui non deisha pas nat lòc tau hèit gascon; nat deus tres mots gascons qui lo Petit dictionnaire Français-Occitan (Béarn) de Per Noste-La Civada e da tà "cruche" (pegar, terràs, bana; cf. ALG 3, 709) n'a l'aunor de figurar au ras deus sheis lengadocians admetuts peu b); tot parièr, lo c) qu'impausa far vòt e gausir, mandant har vòt e gaudir tau purgatòri deus parlars qui no's pòden escríver; en d), se lo Lengadòc Haut a hrèita de vocabulari maritime, que'u s'anirà cuélher suu littorau mieiterranenc (rai tà Las Malinèiras d'Emilian Barrèira) e lo Lengadocian centrau que trobarà los mots de la montanha en país de Foix (rai tà Le Gascon de Gerhard Rohlfs... e rai taus qui's hídan a las grafias ensenhadas d'abardal et abajon, quand las prononciacions recensadas [awarda w] e [awaju] e supàusan un v au lòc deu b !); tot parièr, lo g) que sembla condemnar l'article gascon eth, era (praube Filadelfa, qui ueitantejava en l'òra !), lo quite article provençau li, lis (arrecomendat totun per la Phonétique - p. 2,9 [24,9]), atau com la preposicion gascona dab, qui, gessida de apud, n'a pas arren a véder dab lo amb sol retienut; de totas las formas de conjugason pròpias a daubuns parlars qui seran toleradas, ne n'i a pas ua qui non sia lengadociana; e tad acabar, au nom de la conservacion deus idiotismes occitans, lo h) que voleré impausar s'es minjat una troita, quand los gascons s'an guardat un torn encuèra mei luenh deu francés, que s'a minjat ua trueita.

E sustot, qu'ei au nivèu deus principis eths medishs que La Réforme e pòd semblar prenh de miaças taus dialèctes, notadament tau gascon :

• quina ei l'ancienne langue qui deu hornir la màger part de las notacions emplegadas en l'ortografia navèra (p. 2, 20 [4,31]) e sustot servir de referéncia tà causir las variantas de prononciacion presentas a l'escriut (p. 2,38 [5,4]) ?
• quin ei l'ancien occitan qui, per las soas toleràncias e servirà de referéncia d'admission de las variantas foneticas (p. 7,26 [13,15]) ?
• quina ei notre langue que la soa évolution normale e deu estar presa en consideracion tà simplificar lo vocabulari (p. 8,2 [14,2]) ?

D'après los exemples presentats adès, que's ved de plan que tà La Réforme, non pòd s'agir que de l'occitan centrau, lenga deus trobadors qui per estar l'aujòla comuna deu provençau e deu lengadocian, ei plan distincta deu gascon, tostems considerat com estranh peus ancians, sian los autors de las Leis d'Amor, sia Raimbaut de Vaquèiras en lo son Descort (cf. Joan Bustos in Reclams, 1990-1.2.3, p. 24). E aquesta interpretacion qu'ei a hons confòrme dab çò qui lo quite Loís Alibèrt e devè publicar en las Annales de l'I.E.O. dus numeròs arrond (La langue d'oc, Annales no.6, deu 15.2.51; véder extrèits in Ligam-DiGaM no.1, p.5) : tanlèu la vaduda de notre langue e com lo catalan, lo gascon qu'a caracteristicas foneticas qui'u distingüéishen de la lenga deus trobadors e non cab pas en la lista deus futurs dialectes déjà reconnaissables.

Quand n'auren pas hèita ua tau analisi, solide qu'ei que provençaus e gascons de l'I.E.O. de 1950 non podon acceptar La Réforme tau com èra. Que'n devèn sortir la Phonétique e L'Application.

2 La Phonétique e L'Application, aplicacion o extension ?

La Phonétique qu'ei un liberòt d'ua shishantea de pajas signat per Robèrt Lafont qui's presenta exprèssament au còp com un « essai d'adaptation de la réforme linguistique occitane aux parlers de Provence » (títou) e com un « essai d'application au provençal des thèses linguistiques exposées par Louis Alibert dans sa Gramatica occitana segón los parlars lengadocians » (.1. de las « Observations préliminaires »), çò qui n'ei pas exactament parièr : com avè en mira tots los dialèctes, La Réforme qu'èra censada aver adaptat aus lors caractères pròpis las tèsis expausadas per la Gramatica occitana de 1935, establida purmèr suus parlars lengadocians : n'i avè pas mei, en principi, qu'a aplicar çò qui èra estat decidit. En escríver adaptation, e que mei essaid'adaptation, Robèrt Lafont que volè significar bissè que l'òbra oficiau de l'aute an ne sufisiva pas tau provençau.

En tot cap, aqueth obratge qu'ei essenciaument un expausat detalhat de la fonologia pròpia deu provençau capvath los sons cinc màgers grops de parlars, dab la correspondéncia grafica e exemples nombrós a l'apè; taus principis de la grafia, aperats ací »motifs généraux« (p. 1,19 [23,13]), que renvia a La Réforme, e tà la restauracion de la lenga (p. 5,10 e 25 [26,4 e 15]), que renvia a la medisha e tanben a la Gramatica occitana. Donc, a despart de quauques punts de detalh ont s'escarta de La Réforme (cf. l'ahar de l'article, mentavut mei haut), Robèrt Lafont que'n da sonque un manuau d'aplicacion vertadèra.

Dab L'Application, qu'ei aute causa. Ja, que s'obreish per un alineà ric de sos-entenuts :
»Le présent opuscule se propose d'étendre au dialecte gascon la réforme linguistique occitane telle qu'elle a été exposée, pour la première fois, dans la «Gramatica Occitana» de L. Alibert. (Cft « La Réforme linguistique occitane et l'enseignement de la langue d'Oc. I.E.O. 1950.)»
En efèit, per tant que s'avie en qualificar lo gascon de dialecte e s'acabe en mentàver La Réforme, aqueste tèxte que sembla considerar que La Réforme n'ei pas aplicable au gascon e qu'ei lo navèth opuscule qui va reglar la question en esténer directament au gascon la reforma expausada per la Gramatica d'Alibèrt : n'i auré pas avut lòc d'esténer la reforma se lo tèxte anterior èra estat aplicader au gascon, mes sonque a definir modalitats practicas d'ua aplicacion ja aquesida en lo son principi com ac hè tau provençau la Phonétique.

Acò n'empacha pas d'aplicar au gascon les règles générales de grafia A a H expausadas a la debuta de La Réforme (1), mes aquera aplicacion que's fonda suu poder deu tèxte navèth, e non pas sus la vertut pròpia deu purmèr. Que'n resulta ua consequéncia de las màgers : l'ancienne langue mentavuda en A (notacions utilisadas en l'ortografia) e en D (formas subsistentas a causir) n'ei pas mei l'occitan centrau d'autes còps mes lo gascon vielh. E qu'ei normau, puishque aqueth occitan vielh n'ei pas mei la lenga vielha deus gascons que los gallés ne'n son los davancèrs.

De hèit, L'Application que persegueish en afirmar haut e clar que »les traits phonétiques propres au gascon seront conservés et parfois même restaurés«, çò qui seré estat impensable dab la referéncia a l'occitan vielh; que sufeish de raperar quin la quite scripta bearnesa espudiva lo h e restabliva lo f etimologic. Au contra, L'Applicacion que'u cita en purmèr d'ua lista de onze caractères, qui s'acaba per lo sauvament deu èi gessit deu ai roman, quand vedom adès quin La Réforme l'espudiva (p. 7,34 [13,23]).

Mes après aquesta proclamacion d'identitat gascona, L'Application que vòu limitar los trèits pròpis aus onze punts citats e que da ua lista de trenta tres variacions foneticas a escartar de l'usage littéraire au profièit de formas mei conformes à l'évolution normale de la langue. Que haram duas arremarcas : purmèr, que s'ageish de normalisacion lingüistica, mau plaçada enter los principis de grafia e las lors règlas d'aplicacion; e sustot, la langue qui se'n parla ací qu'ei encuèra un còp lo gascon e non l'occitan pròpi, puishque mei d'ua forma preferida non pòd estar que l'abotiment de l'evolucion deu quite gascon : guaire, grith, arrasim, ausèth, cramba, henut, henit, hlor, hromiga, hrut, lua, beròia, eishami, hèit; d'aulhors, aquera langue gascona que compòrta dialectes (p. 5,10 [8,33D]) com lo quite occitan (cf. P. Bèc, Manuel pratique d'occitan moderne, p. 171).

L'Application qu'arriba alavetz au còrs deu sujècte, l'enonciat de las règlas concretas de grafia, penent gascon de las qui trobam au centre de La Réforme e de las qui son desvolopadas en la Phonétique. A maugrat que la sinòpsi ne facilite la causa, un estudi comparatiu que despassaré lo cadre d'aqueste. Que'ns acontentaram de quauques arremarcas :

• tau com la Phonétique tau provençau, L'Application qu'afirma d'ua cèrta faiçon la soa autonomia en dar la soa lista pròpia de letras simples e de grafias dobles, shens nada referéncia a La Réforme; ont aquesta escriu »L'occitan utilise un alphabet de 23 lettres  , la Phonétique qu'afirma »Le provençal représente ses sons par les 23 lettres « e L'Application que nòta »Le gascon aura un alphabet de 23 lettres«. L'Application que da adarrond ua lista de grafias dobles ont lo »is ou iss« de La Réforme ei remplaçat per »sh« e ont ei hornit un »th« shens equivalent en occitan, quand la Phonétique n'a pas nada diferéncia de hons dab La Réforme; per estar parallèle au sistème occitan, lo sistèma gascon qu'ei donc un drin diferent e formaument distinct;
• L'Application que marca encuèra la soa autonomia en cambiant la redaccion de quasi tots los alineàs e en dar exemples quasi tots diferents deus de La Réforme, çò qui n'èra pas tostems d'ua necessitat evidenta ! mes la voluntat de har òbra pròpia qu'ei lhèu encuèra mei afirmada per la Phonétique ont legem »Nous ne nous référons qu'exceptionnellement aux dialectes occitans autres que le provençal« (p. 1,32 [24,1]);
• dab mei de rasons, L'Application qu'estàuvia quauques explics de La Réforme manifèstament destinats aus felibres provençaus e règlas shens aplicacion practica au gascon; que horneish au contra règlas exigidas per la fonetica gascona, com la prononciacion [w] deu v intervocalic;
• mes sustot qu'omet quauques règlas qui's poderen aplicar au gascon, çò qui deu estar interpretat com l'arrefús d'aqueras règlas, un desbromb estant pauc probader en un tèxte establit per mond plan competents e adoptat peu Conselh d'estudis; per exemple, ne son pas aplicaderas au gascon las règlas occitanas seguentas :
  • finaus en ans, ens au lòc de anç, enç deus noms de personas e de lòcs : lo gascon qu'a donc las grafias regulièras Constanç, Laurenç, Sent-Gaudenç e a fortiori Sent-Guironç; qu'ei parièr tau provençau segond la Phonétique (p. 33, .47);
  • finaus deus mots sapients en -agog, -fag, -fug, -log; qu'ei donc en tota libertat que los autors deu Petit dictionnaire Français-Occitan (Béarn) ja citat causin finaus dab e de sosten (cf. p.20 : psicològue);
  • règlas sus la non-presa en compte deus derivats tà l'escritura de consonantas finaus sordas dab los exemples pòt, put, sièc, recep, sap

Enfin, L'Application que s'acaba curiosament per ua »Note additionnelle« en post-scriptum que la soa mira n'ei pas mensh que la quite normalisacion lingüistica, tant per tant representada en lo còrs deu tèxte per la lista de trenta tres formas foneticas esvitaderas e quauques reditas enter las règlas de grafia. E la soa redaccion n'ei pas mensh curiosa que la soa plaça :

« Nous estimons que les principes indiqués dans notre brochure La Réforme linguistique occitane et l'enseignement de la langue d'Oc pour redresser la phonétique, la morphologie, la syntaxe et le vocabulaire de la langue d'Oc dans les paragraphes : a, b, c, d, e, f, g, h (pp 7 - 11) doivent être appliqués au gascon. »

La question qu'ei donc encuèra tractada per referéncia, çò qui n'ei pas estranh, mes los tèrmis emplegats que signifícan qu'aqueths principes non s'aplícan pas au gascon per la vertut de La Réforme, mes pr'amor de l'opinion (nous estimons) prudenta deus redactors o deus membres deu Conselh d'estudis. En hèit, que s'ageish d'ua transpausicion au gascon de çò de dit tà la langue d'Oc sancèra, tau com La Réforme ei la transpausicion ad aquesta de çò de hèit a Barcelona tau catalan.

3 La resulta : un sistèma complèxe tad ua realitat complèxe

Qu'èm fin finau en preséncia de tres tèxtes qui non s'artículan pas vertadèrament com ac semblaren har créder las aparéncias e la quite Histoire d'Occitanie (p. 885) : a purmèra vista, que i auré un tèxte panoccitan, La Réforme, e dus tèxtes d'aplicacion subordonats e especialisats tà sengles dialèctes, lo provençau e lo gascon, tèxtes completats en 1974 per L'ortografia occitana - Lo lemosin de Pèir Desrozier e Joan Ros, en espèra (!) d'un tèxte tà l'auvernhat. Totun, la realitat qu'ei hòrt diferenta, pr'amor de la valor juridica deus uns e deus autes :

• que i a dus tèxtes de nivèu superior publicats com Documents de l'Institut d'études occitanes, La Réforme e L'Application; ne pòrtan pas nat nom d'autor individuau mes que son signats per l'I.E.O. eth medish, qui n'ei donc l'autor au sens latin deu mot auctor, lo qui aumenta (auget) la valor d'un tèxte per lo son signet, qui'u da l'autoritat; d'aulhors, com ac sabem, L'Application que ho adoptada peu Conselh d'estudis, organe legislatiu de l'I.E.O. d'aqueth tems; s'ei donc materiaument exacte de díser que devem La Réforme a Alibèrt e L'Application au medish ajudat peus gascons Pèir Bèc e Jan Bouzet e intervencions de Jan Seguí, qu'ei amputar la vertat de'n har los autors au sens hòrt deu tèrmi;
• los dus autes tèxtes (2), au contra, que son signats per individús e tíran la lor autoritat d'aqueras personas, non pas de l'I.E.O.; aqueste, cèrtas, que publiquè la Phonétique, mes en la Collection philologique : Du parler à la langue, segondària en comparèr de las deus Documents... De la medisha traca, qu'avem Comment écrire le gascon de Robèrt Darrigrand (1969) qui utilisè la Phonétique e L'orthographe occitane de Rogèr Teulat (1985).

Lo gascon n'ei donc pas sonque un dialècte mantieneder a l'orau mes hòra de l'escriut literari; com ac exprimeish lo preambule de la lista deus trenta tres trèits fonetics esvitaders, qu'a vocacion ad estar ua langue littéraire o meilèu de cultura, valedera tad ac exprimir tot, en tots los maines de la vita modèrna; los principis enonciats per La Réforme que'u seran aplicats, mes en léger gascon pertot ont los principis e's referéishen a l'occitan o a notre langue; e plan solide, tots los exemples dats que seran a transpausar au gascon !

Vertat ei que los gascons n'an pas esperadas aquestas analisis tad utilisar pertot la lor lenga, a l'escriut com a l'orau. Mes quand vedem que lo quite J. Taupiac e sembla s'aver desbrembat l'existéncia de L'application (3) e quand legem çò que daubuns escríven suu ròtle deus dialèctes de cap a l'aviéner, qu'esperam aver contribuït a escartar quauques contra-sens e ajudat a aplicar (o a adobar) com cau las règlas de la reforma occitana.

(2) Com d'aulhors lo de P. Bèc reprodusit p. 19 d'aqueste quadèrn.

(3) En Reünion de Nimes, brocadura deu Sector de lingüistica de l'I.E.O., 1988, p. 17, que desencusa a J. Boisgontier d'aver escriut "pésin, repàusin " en lo Gojat de novémer de B. Manciet peu hèit que La Réforme non mentav pas las terminasons verbaus en in qui lo gascon e coneish a daubuas tresaus personas deu plurau; mes L'Application que las mentav exprèssament !